ภาวะรกเกาะต่ำ (Placenta Previa)

ภาวะรกเกาะต่ำนั้นหมายถึง รกของทารกนั้นมาเกาะอยู่บริเวณส่วนล่างของมดลูกใกล้กับปากมดลูก ในบางกรณีจะคลุมปิดปากมดลูกไว้บางส่วน หรือบางกรณีคลุมปิดปากมดลูกไว้จนมิดขวางทางคลอดของทารกเอาไว้ ปัญหาที่ตามมาคือเมื่อมีการยืดขยายของปากมดลูกเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการคลอดนั้น ก็จะทำให้รกลอกตัวออก ทำให้มีเลือดออก มารดาอาจได้รับอันตรายจากการเสียเลือดมากและทารกอาจขาดอ็อกซิเจนได้

โดยปกติแล้วรกของทารกมักเกาะตัวอยู่ส่วนบนของมดลูกใกล้กับรูเปิดของท่อนำไข่ ทั้งนี้เนื่องจากเมื่อไข่และอสุจิมีการปฏิสนธิเกิดขึ้นที่ท่อนำไข่ ตัวอ่อนที่ปฏิสนธิแล้วจะมีการแบ่งเซลล์อย่างรวดเร็วและเจริญเติบโตขึ้นพร้อมกับเดินทางจากท่อนำไข่ไปยังมดลูก เมื่อตัวอ่อนเจริญเติบโตจนถึงระยะบลาสโตซิสท์ (ตัวอ่อนระยะสุดท้ายก่อนฝังตัว) จะเดินทางมาถึงโพรงมดลูกพอดี และฝังตัวลงไปบนเยื่อบุโพรงมดลูก แต่ถ้าเยื่อบุโพรงมดลูกที่บริเวณใกล้ๆปากท่อนำไข่นั้นไม่เหมาะสมที่จะฝังตัว ตัวอ่อนก็ต้องเสาะหาบริเวณอื่นที่เหมาะสมมากกว่า อุบัติการณ์ของการเกิดรกเกาะต่ำนั้นพบ 1 ใน 200 ของการคลอด และ ร้อยละ 20 พบว่าเป็นชนิดที่รกปิดคลุมปากมดลูกไว้ทั้งหมด เชื่อว่าในรายที่มีการตั้งครรภ์หลายๆครั้งจะมีโอกาสเกิดรกเกาะต่ำมากขึ้นในครรภ์หลังๆ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งในรายที่ผ่าตัดคลอด ซึ่งจะเกิดแผลเป็นที่ผนังมดลูก จึงทำให้ตัวอ่อนฝังตัวในพื้นที่ใกล้กับปากมดลูก พบว่าในรายที่เคยผ่าตัดคลอดทางหน้าท้อง 2 ครั้งจะพบอุบัติการณ์ร้อยละ 2 และในรายที่เคยผ่าตัดคลอดทางหน้าท้อง 3 ครั้งจะพบอุบัติการณ์ร้อยละ 4 สาเหตุอื่นที่ส่งเสริมให้เกิดภาวะรกเกาะต่ำได้แก่การที่รกมีขนาดใหญ่หรือมีความผิดปกติ การตั้งครรภ์แฝด มารดาสูบบุหรี่ หรือใช้สารเสพติดจำพวกโคเคน นอกจากนี้ยังพบว่าผู้ที่เคยมีภาวะรกเกาะต่ำเมื่อเกิดการตั้งครรภ์อีกมีโอกาสเกิดรกเกาะต่ำได้อีกร้อยละ 8 และยังพบว่าภาวะรกเกาะต่ำนั้นเป็นสาเหตุให้เกิดการแท้งบุตรที่เกิดขึ้นเองสูงถึงร้อยละ 5

อาการที่พบในภาวะรกเกาะต่ำคือมีเลือดออกโดยไม่มีอาการเจ็บครรภ์ แต่อาจพบมีอาการเจ็บครรภ์ร่วมด้วยในกรณีเข้าสู่ระยะเจ็บครรภ์คลอด อายุครรภ์เฉลี่ยที่เริ่มมีเลือดออกคือ 29-30 สัปดาห์ ส่วนใหญ่เลือดที่ออกครั้งแรกจะออกไม่มากและสามารถหยุดได้เองถ้าไม่ได้รับสิ่งกระตุ้น เช่นการตรวจภายในหรือการมีเพศสัมพันธ์ และเลือดออกครั้งต่อๆไปปริมาณและความรุนแรงจะเพิ่มมากขึ้นตามลำดับ สาเหตุของการมีเลือดออกเชื่อว่าเกิดจากการลอกตัวของรกเนื่องจากมีการยืดตัวของผนังมดลูกส่วนล่าง หรือมีการบางตัวและขยายของปากมดลูก และการอักเสบของรก

การวินิจฉัยสามารถวินิจฉัยได้จากอาการและการตรวจอัลตร้าซาวด์ซึ่งเป็นวิธีการตรวจที่แม่นยำและไม่มีอันตราย การวินิจฉัยด้วยการตรวจภายในสามารถทำได้แต่ไม่นิยมเนื่องจากทำให้มีอันตรายจากการมีเลือดออก หากจำเป็นต้องวินิจฉัยด้วยการตรวจภายใน (ในกรณีที่ไม่มีเครื่องอัลตร้าซาวด์) จะต้องทำการตรวจในห้องผ่าตัด เนื่องจากต้องเตรียมผู้ป่วยให้สามารถผ่าตัดได้ทันทีในกรณีที่มีเลือดออกมาก

การตั้งครรภ์ที่มีภาวะรกเกาะต่ำนั้น บางรายมารดาอาจะมีภาวะซีดจากการที่มีเลือดออกบ่อยๆ จนต้องรับตัวเข้าพักรักษาในโรงพยาบาล  การผ่าตัดคลอดเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยที่สุดสำหรับการตั้งครรภ์ที่มีรกเกาะต่ำ และภาวะแทรกซ้อนที่ต้องระวังก็คือการตกเลือดมากจนอาจเสียชีวิต ซึ่งสามารถเกิดขึ้นได้ทั้งในระหว่างคลอดและหลังคลอด รวมทั้งภาวะลิ่มเลือดอุดตัน สำหรับทารกนั้นพบอุบัติการณ์ทารกเจริญเติบโตช้าในครรภ์สูงขึ้นร้อยละ 20 ทารกพิการแต่กำเนิดร้อยละ 7 และการขาดอ็อกซิเจนในครรภ์จนเป็นสาเหตุให้เสียชีวิต นอกจากนี้การคลอดก่อนกำหนดยังเป็นสาเหตุให้ทารกเสียชีวิตสูงถึงร้อยละ 60 ดังนั้นหากสามารถวินิจฉัยภาวะรกเกาะต่ำได้ในระหว่างการฝากครรภ์ จะช่วยให้สามารถให้การดูแลที่เหมาะสม และทำให้การตั้งครรภ์ดำเนินต่อไปได้อย่างปลอดภัยทั้งมารดาและทารก